Giá nào là hợp lý

Giá cổ phiếu biến động hàng ngày vì rất nhiều nguyên nhân. Theo trường phái phân tích cơ bản (PTCB), giá cổ phiếu biến động vì lợi nhuận hoặc dự đoán về lợi nhuận của doanh nghiệp có sự biến động. Theo đó thì tất cả những gì ảnh hưởng đến khả năng thu lợi của doanh nghiệp đều làm cho giá cổ phiếu của doanh nghiệp đó biến động. Chẳng hạn, tăng trưởng kinh tế, triển vọng ngành, lạm phát, lãi suất, thuế, công nghệ, cạnh tranh, nhân sự, xu hướng tiêu dùng, hợp đồng mới, dự án khả thi, biến động giá nguyên liệu, thiên tai… Còn theo trường phái phân tích kỹ thuật (PTKT) thì giá cổ phiếu biến động có tính chất chu kỳ và theo những chiều hướng nhất định. Do đó, bằng việc lập biểu đồ giá, khối lượng giao dịch… trong quá khứ có thể cho thấy các dấu hiệu của xu thế thị trường, từ đó nhận biết được xu hướng vận động của giá trong tương lai.

Trước mỗi thông tin, mỗi sự kiện, hiện tượng… NĐT đều xem xét và đánh giá rằng, nó sẽ tác động đến giá cổ phiếu theo chiều hướng nào, trong bao lâu, mức độ bao nhiêu. Nhưng mỗi NĐT có thời điểm và cơ hội tiếp cận thông tin khác nhau, có nhận định khác nhau nên sẽ có người bán ra và có người mua vào khi giá thị trường cao hơn hoặc thấp hơn so với mức giá hợp lý mà họ xác định. Lý thuyết và thực tế đều cho thấy, nếu bên bán nhiều hơn, khối lượng bán nhiều hơn và mức giá bán thấp hơn so với bên mua thì giá cổ phiếu đó sẽ giảm. Giá sẽ dừng nếu cung cầu đạt đến điểm cân bằng, hoặc tăng nếu mức giá trở lên hấp dẫn một số NĐT khác hoặc chính những người đã bán ra trước đó khiến lượng cầu lại lớn hơn lượng cung.

Như vậy, nếu xác định được rằng, đám đông NĐT đang nghiêng về bên nào, thì ta có thể đoán được rằng, giá sẽ giảm hay tăng. Nhưng điều này dường như là không thể, bởi chẳng ai lại tiết lộ trước rằng, tôi sẽ bán cổ phiếu này với mức giá này. Nếu có, thì ai đủ khả năng thống kê để biết trước cung cầu sẽ nghiêng về bên nào? Đó là chưa tính đến trường hợp, nhiều NĐT thay đổi quyết định của mình chỉ trong tích tắc, từ bán sang mua, từ bán cao sang bán thấp…, bởi có những sự kiện mới xảy đến, hoặc đơn giản là một ý nghĩ chợt đến: “quyết định của mình chưa chính xác”. Do đó, giá cổ phiếu biến động từng giây, và cung cầu cũng chỉ thống kê được sau khi kết thúc phiên giao dịch.

Mua dựa có hiệu quả?

Cuối ngày, UBCK đều công bố thông tin về giao dịch trên sàn TP. HCM trên trang web: www.ssc.gov.vn, trong đó có những thông tin mà PTKT coi là “kim chỉ nam” trong việc dự đoán giá cổ phiếu như tổng số lệnh mua - bán, tổng khối lượng mua - bán của từng mã... Những thông tin này cũng được các nhà PTCB sử dụng nhằm tạo thêm cơ sở cho việc ra quyết định. Thực tế cho thấy, một cổ phiếu tốt vẫn có thể giảm giá mạnh nếu như quyết định mua được đưa ra khi mức giá đang ở vùng đỉnh của mô hình trong PTKT hoặc đang được nhiều NĐT bán ra.

Chính vì thế, các chuyên gia cũng như NĐT thành đạt thường khuyên rằng: “Sử dụng PTCB để chọn cổ phiếu đầu tư, sử dụng PTKT để quyết định thời điểm đầu tư. Và chỉ nên đầu tư khi cả PTCB và PTKT cùng đưa ra một kết luận khả thi”. Bởi lẽ, một cổ phiếu có các chỉ số tài chính tốt, như ROE cao, EPS cao, P/E thấp, nhưng khi PTKT chỉ ra rằng, giá cổ phiếu đang ở ngưỡng kháng cự, thì nhiều khả năng NĐT sẽ bán ra. Giá sẽ giảm nếu nhiều NĐT sử dụng PTKT và có chung nhận định rằng: giá sẽ giảm. Khi đó, lượng đặt mua của các NĐT theo trường phái PTCB (hoặc những NĐT theo trường phái PTKT nhưng có nhận định trái ngược rằng, ngưỡng kháng cự sẽ bị phá vỡ) không thể hấp thụ hết lượng bán của các NĐT theo trường phái PTKT hoặc những NĐT đang cần tiền mặt hay tái cơ cấu danh mục mà bán ra.

Chính vì vậy, giá chứng khoán tăng giảm là do cung cầu chênh lệch có thể nói đã trở thành chân lý. Do đó, nhiều NĐT (biết hoặc không biết phân tích) thực hiện chiến lược mua dựa. Tức là, mua bán dựa theo quy luật số đông (bởi số đông là thông minh!). Khi bên mua (số lượng NĐT đặt mua hoặc khối lượng cổ phiếu đặt mua) có xu hướng lớn hơn bên bán thì họ sẽ đặt mua theo, và ngược lại. Thực tế thì không nhiều trường hợp xu hướng này sẽ kéo dài; thông thường, giá chỉ tăng 1 - 2 phiên là đảo chiều, rồi lại đảo chiều, tạo thành diễn biến hình sin trên đồ thị PTKT.

Nhưng cũng không ít trường hợp, lượng cầu hoặc lượng cung có sự chênh lệch lớn trong nhiều phiên, và chiến lược mua dựa phát huy tác dụng. Khi đó, PTCB trở nên lạc lõng và tạm thời bị lãng quên bởi hiếm ai có đủ can đảm để mua vào khi giá tăng hàng chục phần trăm chỉ trong vài phiên giao dịch, cách quá xa mức giá mà họ cho là hợp lý (hoặc giá trị thật). Lúc này, “trí tuệ đám đông” không đại diện cho trí tuệ của đám đông, bởi lẽ phần lớn trong đám đông có “tâm lý bầy đàn”, hành động theo phần nhỏ “trí tuệ đám đông”. Khi nhìn thấy lượng cầu và mức giá liên tục tăng, các nhà PTKT, các NĐT theo chiến lược mua dựa sẽ nhảy vào khiến tỷ trọng của “tâm lý đám đông” trong “trí tuệ đám đông” ngày càng lớn dần. Đến một lúc nào đó, nó tạo thành cơn sốt, lôi kéo nhiều người tham gia với suy nghĩ, “tôi có thể bán lại với giá cao hơn cho những người đến sau, vì nhiều người cũng có suy nghĩ như tôi nhưng hành động sau tôi”. Họ không mấy quan tâm đến giá trị thực của cổ phiếu mà chỉ nghĩ đến việc sẽ bán lại nó. Chính vì vậy mà trong cơn sốt, tính độc lập, tính đa dạng, sự xét đoán riêng đều biến mất, thay vào đó là suy nghĩ một chiều của phần lớn NĐT. Bong bóng lớn dần và đến một lúc nào đó sẽ nổ tung. Cuộc sụp đổ chỉ là điều ngược lại của cơn sốt. Tốc độ giảm giá thường nhanh hơn tốc độ tăng giá trước đó và mức giá có thể giảm sâu hơn mức giá trước khi nó bắt đầu tăng lên. Bởi trong cơn sốt, hầu hết NĐT tin chắc giá sẽ tiếp tục tăng, còn trong cuộc sụp đổ, họ lại tin chắc giá sẽ tiếp tục hạ.

Nhưng những cơn sốt và sụp đổ hiếm khi xảy ra. Thường thì khi giá “khá cao”, những người “ăn chắc”, những người theo PTKT cho rằng giá đã lên đến đỉnh, sẽ bán ra, có thể đồng loạt hoặc có thể từ từ. Tất nhiên, vẫn có người lạc quan cho rằng, giá sẽ còn lên nữa nên không bán ra, ngược lại sẽ tiếp tục mua vào. Chỉ đến khi nào bên bán (hoặc khối lượng bán) nhiều hơn bên mua thì lúc đó sự đảo chiều mới xảy ra. Nếu tất cả cùng có suy nghĩ rằng, giá đã quá cao, sự đảo chiều là tất yếu, thì sẽ không có người mua, giao dịch sẽ không được thực hiện nếu biên độ dao động giá là quá nhỏ so với biên độ mà bên mua cho rằng giá sẽ phải giảm xuống. Nhưng mỗi người đều có suy nghĩ, nhận định riêng, nên trong giai đoạn đảo chiều vẫn có người mua vì họ tin rằng, mức giảm của thị giá như vậy là hợp lý, là bước nghỉ để tăng tiếp, các chỉ số tài chính vẫn rất tốt, tương lai có triển vọng… Xu hướng giảm sẽ chấm dứt nếu tại mức giá đó, cung và cầu không quá chênh lệch. Lưu ý rằng, mức giá hợp lý (hay giá trị thật) chỉ đúng, chính xác hơn là tồn tại, trong một khoảng thời gian nhất định. Và mức giá này không phải được tất cả mọi người đồng ý. Nó chỉ nằm ở đoạn giữa của khoảng giá được cho là hợp lý mà thôi. Những ai cho rằng nó hơi cao thì sẽ bán ra, còn những ai cho rằng nó hơi thấp thì sẽ mua vào.

Có một thí nghiệm nhỏ như sau: Nhiều người cùng dự đoán về số hạt đậu trong một chiếc lọ. Một số người có dự đoán sát thực nhất, nhưng nhìn chung, mỗi người đưa ra một con số khác nhau và tính trung bình thì số hạt đậu được dự đoán gần đúng với số hạt đậu có trong lọ. Trong TTCK cũng vậy, mỗi NĐT sẽ xác định một mức giá hợp lý cho cổ phiếu. Những ai thấy mức giá hiện tại cao hơn mức giá mà mình dự đoán thì sẽ bán ra, ngược lại thì sẽ mua vào. Chính vì vậy mà giao dịch luôn xảy ra, còn giá cả sẽ tăng hoặc giảm cho đến khi chạm mức giá mà nhiều người cho là hợp lý nhất. Nhưng sau một thời gian (có thể là ngày, tuần, tháng, nhưng cũng có thể là phút), mỗi NĐT sẽ xác định lại mức giá hợp lý cho cổ phiếu sau khi có thông tin, sự kiện, hiện tượng mới nào đó có liên quan xảy ra. Và giá cổ phiếu sẽ tăng nếu nhiều người lạc quan nâng mức giá mà mình cho là hợp lý lên, giá cổ phiếu sẽ giảm nếu nhiều người bi quan hạ mức giá này xuống. Vấn đề là chẳng có ai biết được đâu là mức giá hợp lý mà nhiều người dự đoán. Do vậy, ở một khía cạnh nào đó, giá cổ phiếu biến động một cách ngẫu nhiên. Và việc kiếm được lãi do đầu tư ngắn hạn trên TTCK có một phần may mắn trong đó.